Hưởng ứng phong trào “Bình dân học vụ số” do thành phố Đà Nẵng phát động, “Bình dân học AI” là chuyên mục các bài viết “dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ áp dụng” về AI với mong muốn giúp mọi người ứng dụng AI một cách dễ dàng vào cuộc sống hằng ngày. Để theo dõi toàn bộ chuyên mục, hãy truy cập: https://binhdanhocvuso.danang.gov.vn/ hoặc https://binhdanai.1022.vn/!
Podcast:
Bạn có tin một ngày nào đó, AI sẽ dẫn bạn đi tham quan đình làng quê mình, vừa đi vừa thuyết minh “ngày xửa ngày xưa…” bằng giọng ngọt ngào như ông đồ kể chuyện? Hay chỉ cần mở điện thoại, bạn đã có thể bước vào không gian 3D của một di tích nghìn năm tuổi, nhìn ngắm từng viên gạch, từng họa tiết như thể đang đứng ngay tại chỗ? Nghe tưởng viễn tưởng, nhưng thật ra AI đã bắt đầu làm được rồi. Và điều tuyệt vời là nó đang góp phần giữ hồn cho di sản văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số.
AI làm “người số hóa” – lưu lại di sản khỏi mai một
Ngày xưa, muốn lưu lại đền chùa, tượng cổ, người ta chụp hình, vẽ lại, hoặc dựng mô hình bằng tay. Giờ thì AI kết hợp quét 3D, lưu giữ từng viên gạch, từng hoa văn.
Trên thế giới, đã có dự án CyArk dùng công nghệ này để ghi lại hàng loạt di tích nổi tiếng, từ Angkor Wat ở Campuchia cho đến Nhà thờ Đức Bà Paris.
Ở Việt Nam, thành Cổ Loa từng được quét LIDAR (laser xuyên rừng). Nhờ AI phân tích dữ liệu, các nhà khảo cổ đã tìm thấy ngói, than củi, thậm chí cả mộ cổ – bằng chứng sống động của quá khứ hơn 2.000 năm.
AI làm “dịch giả cổ ngữ” – giải mã văn bản xưa
Đống tài liệu cổ toàn chữ khó nhằn (chữ Nôm, chữ Hán, hay như Cuộn Biển Chết) thì mấy ai dám nhận dịch? Thế mà AI lại gánh nổi.
Trước đây, Google từng huấn luyện AI để dịch các Cuộn Biển Chết (Dead Sea Scrolls), mở ra cơ hội giải mã thứ chữ mấy nghìn năm tuổi.
Còn ở Việt Nam, Viện Hán Nôm đã thử nghiệm AI nhận dạng chữ Nôm, biến chữ viết tay cổ thành văn bản số để dễ tra cứu. Nếu thành công, kho tàng thơ ca, văn bia, gia phả sẽ không còn nằm im trong tủ kính nữa.
AI làm “hướng dẫn viên ảo” – đưa di sản đến gần công chúng
Không phải ai cũng có tiền bay sang Paris hay London để tham quan bảo tàng. Giải pháp là các bảo tàng thông minh ứng dụng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và chatbot hướng dẫn du lịch để ta “tham quan ảo” ngay tại nhà.
British Museum chẳng hạn, đã áp dụng cách này để khách chỉ cần ngồi ở phòng khách mà vẫn dạo quanh phòng triển lãm.
Ở Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng từng cho ra mắt ứng dụng AR/VR, giúp khách “soi” hiện vật từ mọi góc độ, thậm chí có cả thuyết minh ảo bằng AI. Điện thoại lúc đó chẳng khác gì “cỗ máy du hành thời gian”.
Hay như ngay tại Đà Nẵng, Bảo tàng Đà Nẵng vừa chính thức mở cửa với diện mạo hoàn toàn mới, trưng bày hơn 3.000 hiện vật chọn lọc trong không gian hiện đại. Điểm đặc biệt là bảo tàng có “trợ lý ảo” – robot thông minh Luna, có thể giao tiếp bằng nhiều ngôn ngữ, dẫn đường và giới thiệu các chuyên đề cho khách tham quan. Ngoài ra, công nghệ trình chiếu 3D Mapping, phim 3D và các trải nghiệm tương tác số cũng được áp dụng, giúp chuyến tham quan không chỉ là “xem hiện vật” mà còn là hành trình sống động, như được bước thẳng vào dòng chảy lịch sử.
AI cũng gặp không ít “ca khó” khi giữ hồn di sản
Dù AI “làm được khối việc” – từ quét 3D, nhận dạng chữ cổ cho đến làm hướng dẫn viên ảo – nhưng không phải lúc nào cũng trơn tru. Có những “ca khó” mà AI vẫn đang loay hoay tìm cách giải:
- Dữ liệu không đủ, không đúng: Nhiều tư liệu xưa chưa được số hóa hoặc thất lạc, khiến AI như “đầu bếp mà không có nguyên liệu”. Nhất là ở những vùng sâu vùng xa, di sản bị bỏ quên càng khó cho AI tiếp cận.
- Ngữ cảnh văn hóa dễ bị sai lệch: AI giỏi phân tích, nhưng lại yếu trong việc “cảm” văn hóa. Ví dụ, một câu chữ cổ có thể mang hàm ý tinh tế mà AI không hiểu hết, dịch ra lại thành… lạc đề.
- Bản quyền và đạo đức còn là dấu hỏi: Nếu AI tái tạo lại hình ảnh, âm thanh hay hiện vật, liệu có vi phạm quyền sở hữu trí tuệ? Hay tệ hơn, làm mờ nhạt bản gốc và giá trị thật của di sản?
- Nguy cơ chạy theo thị hiếu: Khi công nghệ trở thành công cụ “câu view”, có thể xuất hiện những phiên bản di sản méo mó, chỉ còn phần vỏ mà mất đi phần hồn.
Làm sao để AI và di sản “chung sống hòa bình”?
Để AI thực sự trở thành “người giữ hồn” đáng tin cậy, cần có sự đồng hành và định hướng rõ ràng từ con người:
- Đầu tư nghiêm túc vào dữ liệu số: Không chỉ số hóa nhiều, mà còn phải đúng, đủ và có ngữ cảnh văn hóa đi kèm.
- Kết nối người làm văn hóa và người làm công nghệ: Chỉ khi các nhà nghiên cứu, chuyên gia lịch sử – văn hóa và kỹ sư AI cùng làm việc, AI mới hiểu đúng điều cần giữ gìn.
- Làm rõ luật chơi: Cần có quy định rõ ràng về bản quyền, quyền sử dụng, tránh để AI vô tình hoặc cố ý “chơi sai luật”.
- Giáo dục cộng đồng: Giúp mọi người hiểu rằng AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Di sản sống được là nhờ con người yêu, hiểu và gìn giữ – không phải nhờ AI “thổi hồn”.
AI có thể quét 3D, dịch chữ Nôm, phục dựng tranh cổ hay tái tạo di tích, nhưng tất cả chỉ là “đôi tay nối dài” của con người. Hồn cốt di sản vẫn nằm trong trái tim người gìn giữ và yêu thương nó. Nếu chúng ta biết tận dụng AI một cách khéo léo, thế hệ trẻ không chỉ học lịch sử qua sách vở, mà còn có thể “chạm” vào di sản theo cách mới mẻ, sống động. Và như vậy, di sản không chỉ được lưu giữ, mà còn được hồi sinh và lan tỏa mạnh mẽ hơn trong đời sống hôm nay.
Nguồn tham khảo:
https://nhandan.vn/ung-dung-ai-nang-cao-hieu-qua-nghien-cuu-khao-co-hoc-post884370.html?utm
https://www.clc.hcmus.edu.vn/?p=3410&utm
https://vnexpress.net/nha-khoa-hoc-viet-dung-ai-dich-chu-nom-sang-chu-quoc-ngu-4621512.html?utm
Gọi Tổng Đài 1022