Hưởng ứng phong trào “Bình dân học vụ số” do thành phố Đà Nẵng phát động, “Bình dân học AI” là chuyên mục các bài viết “dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ áp dụng” về AI với mong muốn giúp mọi người ứng dụng AI một cách dễ dàng vào cuộc sống hằng ngày. Để theo dõi toàn bộ chuyên mục, hãy truy cập: https://binhdanhocvuso.danang.gov.vn/ hoặc https://binhdanai.1022.vn/!
Podcast:
Video tóm tắt:
Trong thời đại mà chỉ cần vài dòng lệnh (prompt), AI có thể vẽ tranh, viết nhạc, làm thơ, thì một câu hỏi lớn xuất hiện: “Tác giả” thật sự là ai? Nếu bạn muốn đăng ký bản quyền hay thương mại hóa sản phẩm, đây không chỉ là chuyện lý thuyết, mà còn là vấn đề pháp lý và… tiền bạc.
1. Luật nói gì? – “AI không phải tác giả”
Theo Harvard Journal of Law & Technology và lập trường chính thức của nhiều cơ quan bản quyền (như US Copyright Office ở Mỹ, hay cơ quan tương tự ở EU và Việt Nam), có một nguyên tắc gần như tuyệt đối:
👉 Chỉ con người mới có thể là tác giả.
- Năm 2022, Văn phòng Bản quyền Mỹ từ chối đăng ký cho một bức tranh hoàn toàn do AI tạo ra (tạo bởi MidJourney – ứng dụng tạo ảnh bằng AI). Lý do: thiếu “human authorship” – không có yếu tố sáng tạo của con người.
- Vụ “Monkey Selfie” nổi tiếng (2011): Năm 2011, một con khỉ lấy máy ảnh của nhiếp ảnh gia David Slater và tự bấm nút chụp, tạo ra bức ảnh “Monkey Selfie” nổi tiếng. Tòa án Mỹ sau đó kết luận: vì con khỉ không phải là con người, nên bức ảnh này không có bản quyền. Wired đã dí dỏm nhận xét: “Nếu khỉ không được tính là tác giả, AI cũng chẳng khá hơn.”
- Việt Nam: Luật Sở hữu trí tuệ 2022 (sửa đổi) định nghĩa tác giả là cá nhân trực tiếp sáng tạo ra toàn bộ hoặc một phần tác phẩm. Điều này đồng nghĩa: chỉ người tự nhiên (con người) mới có thể đứng tên tác giả, tác phẩm do AI hoàn toàn tạo ra không được bảo hộ bản quyền tại Việt Nam.
Điểm mấu chốt: AI không có quyền tác giả.
2. Vậy ai sở hữu sản phẩm do AI tạo ra?
Có ba khả năng chính, và mỗi tình huống sẽ dẫn đến một kết quả khác nhau:
- Người dùng AI (bạn)
- Nếu bạn chỉ nhập một lệnh chung chung như “Vẽ con mèo dễ thương”, rồi để AI tự lo, khả năng cao sản phẩm không có bản quyền.
- Nhưng nếu bạn đưa prompt chi tiết, chọn lọc kết quả, chỉnh sửa lại → yếu tố sáng tạo của con người được công nhận. Khi đó, bạn có cơ sở để coi mình là tác giả.
- Công ty phát triển AI
- Nhiều công ty (ví dụ: OpenAI, Adobe) ghi rõ trong điều khoản dịch vụ: người dùng sở hữu sản phẩm.
- Tuy nhiên, không phải công ty nào cũng vậy. Một số nền tảng giữ quyền sử dụng sản phẩm cho mục đích huấn luyện, nghiên cứu hoặc thương mại. Vì vậy, đọc kỹ điều khoản dịch vụ luôn là điều bắt buộc.
- Không ai cả (phạm vi công cộng – public domain)
- Với tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra, không có sự tham gia sáng tạo của con người, nhiều hệ thống luật sẽ xem đó là tài sản chung. Tức là, bất cứ ai cũng có thể sử dụng mà không cần xin phép.
3. Ảnh do AI vẽ, nhạc do AI sáng tác – tình huống thực tế
- Ảnh AI: Năm 2023, một họa sĩ nộp đơn đăng ký bản quyền cho bộ truyện tranh minh họa bằng MidJourney. Kết quả: chỉ những phần do con người vẽ và biên tập mới được cấp quyền, còn hình ảnh do AI tạo thì bị loại.
- Nhạc AI: Các bài hát AI giả giọng nghệ sĩ nổi tiếng (ví dụ: “Heart on My Sleeve” mô phỏng Drake & The Weekend) gây bão trên mạng. Kết quả? Công ty thu âm lập tức yêu cầu gỡ bỏ vì vi phạm quyền liên quan đến giọng hát và hình ảnh nghệ sĩ – mặc dù bản thân ca khúc không có tác giả con người rõ ràng.
Những ví dụ này cho thấy: AI có thể tạo ra tác phẩm, nhưng luật hiện tại chưa sẵn sàng để bảo hộ nó như sản phẩm sáng tạo của con người.
4. Xu hướng tương lai – luật có thể thay đổi?
Các học giả (Harvard Journal of Law & Tech, Wired) dự đoán luật sẽ sớm điều chỉnh theo hướng:
- Công nhận quyền tác giả đối với tác phẩm do con người sáng tạo với sự hỗ trợ của AI.
→ Nếu con người tham gia đáng kể vào quá trình sáng tạo, quyền tác giả thuộc về họ.
- Không công nhận bản quyền đối với tác phẩm thuần túy do AI tạo ra
→ Nếu AI tự tạo 100%, thì sản phẩm vẫn thuộc về “không gian chung” (public domain).
Điều này giúp cân bằng: vừa khuyến khích ứng dụng AI, vừa bảo vệ sáng tạo thật sự của con người.
5. Tóm gọn để khỏi rối
- AI không có quyền tác giả.
- Người dùng có thể được công nhận tác giả nếu có yếu tố sáng tạo thực sự.
- Nếu AI “tự biên tự diễn”, sản phẩm thường rơi vào phạm vi công cộng.
- Mỗi công ty AI có chính sách khác nhau → phải đọc kỹ điều khoản.
Con người vẫn là trung tâm của sáng tạo
AI có thể thay đổi cách chúng ta sáng tác, nhưng luật pháp hiện tại vẫn khẳng định: chỉ con người mới được công nhận là tác giả. Vì vậy, thay vì hỏi “AI có quyền tác giả không?”, câu hỏi thực tế hơn là: “Vai trò sáng tạo của tôi trong quá trình này ở đâu?”
Nếu bạn coi AI như công cụ hỗ trợ – giống cây bút, máy ảnh hay phần mềm Photoshop – thì quyền tác giả vẫn thuộc về bạn. Nhưng nếu phó mặc toàn bộ cho AI, tác phẩm đó sẽ “trôi nổi” ngoài vùng bản quyền, bất cứ ai cũng có thể dùng.
💡 Tóm lại: Muốn tác phẩm “thuộc về mình”, hãy đảm bảo bạn có dấu ấn sáng tạo trong đó. AI có thể là cộng sự, nhưng không thể thay thế bạn trên giấy tờ pháp lý.
Nguồn tham khảo:
1. TroLyLuat.vn – “Tác phẩm tạo bởi AI có được bảo hộ quyền tác giả?” (20/05/2025)
Luật Việt Nam hiện chỉ công nhận quyền tác giả thuộc về cá nhân, tổ chức; AI không được coi là tác giả – các tác phẩm do AI tạo ra không đủ điều kiện bảo hộ.
https://trolyluat.vn/bai-viet/tac-pham-tao-boi-ai-co-duoc-bao-ho-quyen-tac-gia-677 Tro Ly Luat
2. Pháp Luật TP.HCM – “Lỗ hổng pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm do AI tạo ra” (27/06/2025)
Nêu rõ: hiện pháp luật chưa công nhận tác phẩm do AI tham gia tạo ra; tác giả được hiểu là người tự nhiên trực tiếp sáng tạo, nên AI không thể là chủ thể pháp lý.
https://plo.vn/lo-hong-phap-ly-ve-quyen-so-huu-tri-tue-doi-voi-tac-pham-do-ai-tao-ra-post857468.html Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh
3. LuậtVietnam.vn – “Bảo hộ tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam thế nào?” (11/10/2023)
Pháp luật Việt Nam hiện chỉ công nhận tác giả là cá nhân hoặc tổ chức sáng tạo trực tiếp; AI không phải chủ thể được luật ghi nhận.
https://luatvietnam.vn/doanh-nghiep/bao-ho-tac-pham-tao-ra-boi-tri-tue-nhan-tao-561-95826-article.html LuatVietnam
4. Pháp luật Doanh nghiệp – “Tranh cãi về quyền sở hữu đối với tác phẩm do AI tạo ra theo pháp luật Việt Nam” (25/03/2025)
Luật hiện chưa ghi nhận AI là tác giả; nếu con người góp phần sáng tạo, người đó có thể được xem là chủ sở hữu tác phẩm AI.
5. FNIP (Faculty of Law, Posts and Telecommunications University) – “Bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm do trí tuệ nhân tạo” (26/03/2024)
Tổng hợp các quan điểm pháp lý quốc tế và rút ra bài học cho Việt Nam; dường như chưa có khung pháp lý cụ thể để bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra.
Gọi Tổng Đài 1022
Rất tuyệt
Bài viết hay!